In het kort

Veel klachten volgen het ritme van je cyclus: pijnlijke of zware menstruaties, hoofdpijn, stemmingswisselingen of meer last vlak voor je regels. Bij de osteopaat krijg je eerst inzicht in je cyclus, en in welke hormonen meespelen bij het ontstaan of in stand houden van jouw klachten. Daarna behandelt de osteopaat je buik- en bekkenregio en krijg je oefeningen en leefstijladvies. Wijst iets op een aandoening die een arts moet bekijken, zoals , , of , dan verwijzen we je gericht door naar je huisarts of gynaecoloog. Osteopathie loopt naast de zorg van je arts, niet in de plaats ervan.

Met welke klachten kan je bij de osteopaat terecht?

Je kunt bij ons terecht in elke levensfase: als puber met klachten rond je eerste menstruaties, als tiener of jongvolwassene, en in de aanloop naar en tijdens de menopauze.

  • Pijnlijke menstruaties () of zware bloedingen
  • Een onregelmatige cyclus
  • Hormonale hoofdpijn of migraine rond je (ovulatie) of menstruatie
  • Meer last vlak voor je menstruatie (, PMS), zoals een opgeblazen gevoel, gevoelige borsten of vermoeidheid
  • Mentale klachten die met je cyclus meegaan: somber, emotioneel, prikkelbaar of boos. Zijn die klachten zo zwaar dat ze je leven elke maand ontwrichten, dan spreken artsen van PMDD (premenstruele dysfore stoornis).[1]
  • Endometriose en adenomyose: weefsel zoals het slijmvlies aan de binnenkant van de baarmoeder zit ook elders in je buik (endometriose) of dringt de spierwand van de baarmoeder binnen (adenomyose)[2][28]
  • PMOS, tot 2026 bekend als PCOS (polycysteus ovariumsyndroom): een hormonale aandoening met onder meer een onregelmatige cyclus en vaak (je lichaam reageert minder goed op insuline)[3][4]
  • : aanhoudende pijn aan de vulva, bijvoorbeeld bij vrijen of bij het inbrengen van een tampon[5]
  • Klachten rond de overgang ( en menopauze)

Herken je dit?

  • Je klachten worden erger in een bepaalde fase van je cyclus, en elke maand op ongeveer hetzelfde moment.
  • Je neemt elke maand pijnstillers en mist soms school, werk of sport.
  • Je voelt je de week voor je menstruatie een ander mens.
  • Je buik of onderrug voelt rond je menstruatie gespannen, opgeblazen of "vast".
  • Je cyclus wordt onregelmatig of valt weg sinds je veel sport of minder eet.
    Wat betekent dat?

    Dat kan wijzen op relatief energietekort in de sport (Relative Energy Deficiency in Sport, afgekort RED-S). Krijgt je lichaam minder energie binnen dan je verbruikt, dan zet het functies die niet strikt nodig zijn om te overleven op een laag pitje, ook je cyclus. Je maakt minder oestrogeen aan, je eisprong valt weg, en je cyclus wordt onregelmatig of stopt. Dat is niet onschuldig: op lange termijn worden je botten zwakker. Het treft niet alleen topsporters. De osteopaat herkent de signalen, verwijst je door naar een arts of sportarts en een diëtist, en begeleidt je mee.[29]

  • Je hebt al lang klachten, maar niemand vond een duidelijke oorzaak.

Dat laatste komt vaak voor. Bij endometriose duurt het in studies gemiddeld nog steeds jaren voor de diagnose er is.[6] Klachten serieus nemen en op tijd doorverwijzen is daarom een belangrijk deel van ons werk.

Wanneer meteen naar je huisarts of gynaecoloog?

Ga eerst naar een arts als je:

  • zo hevig bloedt dat je elk uur je maandverband of tampon moet wisselen, of je duizelig of erg moe voelt;
  • bloedt tussen je menstruaties, na het vrijen of na de menopauze;
  • plots hevige buikpijn hebt, of buikpijn met koorts;
  • zwanger zou kunnen zijn en buikpijn of bloedverlies hebt;
  • drie maanden of langer geen menstruatie hebt terwijl je niet zwanger bent.

Heb je rond je menstruatie sombere gedachten of denk je aan zelfdoding, praat er dan meteen over met je huisarts of bel de Zelfmoordlijn op 1813 (gratis, dag en nacht).[1]

Kun je zomaar naar een osteopaat?

Ja. Je hebt geen voorschrift nodig en maakt rechtstreeks een afspraak bij de osteopaat. Heb je nieuwe of hevige klachten waar nog geen arts naar keek, dan raden we aan om parallel ook je huisarts of gynaecoloog te raadplegen. Zij kunnen ernstige oorzaken uitsluiten, terwijl je bij ons al aan de slag gaat. De meeste ziekenfondsen betalen een deel van een osteopathiesessie terug via de aanvullende verzekering. Lees meer over terugbetaling.

Wat doet een osteopaat bij cyclusklachten?

1. Gesprek en inzicht in je cyclus

De osteopaat vraagt naar je klachten, je cyclus, je medische voorgeschiedenis, je slaap, voeding, stress en beweging. Je krijgt uitleg over wat er in elke fase van je cyclus gebeurt en hoe levensstijl je cyclus beïnvloedt.

Vaak vragen we je je klachten een paar cycli bij te houden. Zo leer je zien wanneer in je cyclus je klachten opduiken, en welke hormonen ze kunnen veroorzaken of in stand houden. Artsen gebruiken zo'n dagboek ook om PMS en PMDD vast te stellen.[1] Begin er gerust al mee vóór je eerste afspraak, ook als je nog twijfelt of je een afspraak maakt. Neem het dan mee naar je eerste bezoek: zo kunnen we er meteen mee aan de slag. Je kan daarvoor ons cyclusdagboek (pdf) afdrukken. Dat is een eenvoudige versie in eigen woorden. Het officiële, wetenschappelijk geteste dagboek dat artsen en onderzoekers gebruiken, is de Daily Record of Severity of Problems (DRSP).[1][34] De internationale vereniging voor premenstruele aandoeningen (IAPMD) biedt het gratis aan, in het Engels: DRSP-dagboek van IAPMD. Je huisarts of gynaecoloog kan je ook een dagboek meegeven.

2. Signalen herkennen en doorverwijzen

De osteopaat let op signalen van onder meer endometriose, adenomyose en PMOS. Vaststellen of uitsluiten kan alleen een arts. Zien we zulke signalen, dan krijg je een doorverwijzingsadvies dat je kan bespreken met je huisarts, bijvoorbeeld voor een gynaecoloog, endocrinoloog (hormoonarts), gastro-enteroloog (maag-darmarts) of uroloog. Je huisarts beslist samen met jou over de verdere stappen. Osteopathie vervangt geen medisch onderzoek of medicatie, maar kan er wel naast lopen.

3. Behandeling

  • Onderbuik losmaken. Met zachte technieken op de onderbuik wil de osteopaat de doorbloeding en de beweeglijkheid rond de organen in het bekken (blaas, baarmoeder, darmen) verbeteren.
  • Ontspanning van het bekken. Behandeling van de spieren rond het bekken en, waar nodig, van de bekkenbodem.
  • Rust in het zenuwstelsel. Technieken en ademhalingsoefeningen gericht op de , de zenuw die je lichaam helpt ontspannen en herstellen.
  • Lever en darmen. De osteopaat behandelt ook de regio van lever en darmen. Die organen spelen een rol bij de afbraak van hormonen.
  • Evaluatie van voeding en supplementen. De osteopaat bekijkt wat je eet en welke supplementen je eventueel neemt. Wat daaruit komt, kan je verder overleggen met je arts. De osteopaat schrijft zelf niets voor.

4. Zelf aan de slag

Je krijgt oefeningen voor thuis, bijvoorbeeld:

  • psoasrek: een rekoefening voor de diepe heupbuiger, die vanaf je onderrug door het bekken loopt;
  • heupopeners: oefeningen die de spieren rond je heupen en bekken losser maken;
  • ademhalings- en ontspanningsoefeningen, zoals traag ademen.

Wat werkt? (behandeling met bewijs)

Onderzoek bekijkt soms één techniek apart, en soms een combinatie van behandelingen. In de praktijk combineren we meestal meerdere technieken. Daarom tonen we beide apart.

Losse technieken: wat zegt het onderzoek over één behandeling apart?

BehandelingWat zegt het onderzoek?Bewijs
Bewegen en sporten bij menstruatiepijnRegelmatig bewegen (rekken, yoga, aerobe training) vermindert menstruatiepijn duidelijk, vaak evenveel als of meer dan pijnstillers.[7][8][9]Sterk bewijs*
Warmte (kruik, warmtekussen) bij menstruatiepijnVermindert de pijn matig.[8][9]Beperkt bewijs*
Manuele behandeltechnieken, op zichzelf (zoals osteopathische en andere manuele technieken, zonder andere behandeling erbij) bij menstruatiepijnKleine studies vinden minder pijn en minder pijndagen, maar er zijn weinig studies en vaak zonder schijnbehandeling ter vergelijking.[10][11][12]Beperkt bewijs*
Bewegen, of psychologische hulp, bij PMSElk apart verminderen ze PMS-klachten, ook somberheid, angst en prikkelbaarheid.[13][14]Sterk bewijs*
Vitamine B6, calcium of zink bij PMSKunnen de mentale klachten van PMS wat verminderen, maar de studies zijn van wisselende kwaliteit.[15]Beperkt bewijs*
Bekkenbodemtherapie bij vulvodynieLijkt te helpen, maar de studies zijn klein.[5][19]Beperkt bewijs*
Cognitieve gedragstherapie bij overgangsklachtenVermindert opvliegers, nachtelijk zweten, somberheid en angst.[20] Die therapie geeft een psycholoog; daarvoor verwijzen we je door, bij voorkeur via je huisarts.Sterk bewijs*

Gecombineerde aanpak (multimodaal): wat zegt het onderzoek over een combinatie?

BehandelingWat zegt het onderzoek?Bewijs
Multimodale kinesitherapie (combinatie van oefeningen, manuele therapie en uitleg) bij chronische bekkenpijnVermindert de pijn.[16]Sterk bewijs*
Kinesitherapie, beweging en uitleg bij endometrioseMinder bekkenpijn en pijn bij het vrijen, betere levenskwaliteit.[17][18]Beperkt bewijs*
Gezonde levensstijl bij PMOSDe internationale richtlijn zet een gezonde levensstijl (voeding, beweging, slaap) voorop.[3]Sterk bewijs*

Populaire behandelingen, maar weinig bewijs

  • Technieken op de organen (). Osteopaten gebruiken ze vaak, ook bij ons. Een overzicht van studies vond tot nu toe weinig bewijs dat ze werken bij klachten van de organen.[21] Eén kleine studie bij vrouwen met PMOS vond minder menstruatieklachten als die technieken bij een dieet werden gevoegd.[22] Beperkt bewijs\*
  • Behandeling van lever en darmen voor een betere hormoonafbraak. Dat de lever en de darmen hormonen afbreken, klopt. Of een osteopathische behandeling die afbraak verandert, is niet onderzocht. Geen bewijs\*
  • Ontspanning via de nervus vagus. Traag ademen verhoogt aantoonbaar de activiteit van de nervus vagus.[23] Of dat cyclusklachten vermindert, is nog niet onderzocht. Geen bewijs\* voor cyclusklachten. Het is wel veilig, je kan het overal doen en veel mensen ervaren het als rustgevend.
  • Magnesium, vitamine D of multivitaminen bij PMS. Daar is onvoldoende bewijs voor.[15] Geen bewijs\*

Geen bewijs betekent niet dat iets schadelijk is of bij niemand helpt. Het betekent dat we het niet zeker weten. Daarom gebruiken we een combinatie van technieken, volgen we je evolutie op om je vooruitgang persoonlijk op te volgen, en geven we je steeds een advies mee om te overleggen met je huisarts.

Wat mag je verwachten?

  • Inzicht in je menstruatiecyclus en in hoe je klachten ermee samenhangen
  • Minder pijn, bij de meeste mensen
  • Doorverwijzingsadvies wanneer nodig, dat je kan bespreken met je huisarts (bijvoorbeeld voor een gynaecoloog of endocrinoloog), en samenwerking met de artsen en zorgverleners die je al volgen

Hoe snel merk je resultaat?

Dat hangt af van hoe ernstig je klachten zijn en van de oorzaak. Omdat klachten met je cyclus meegaan, kijken we over meerdere cycli. Bij de start leggen we samen concrete doelen vast, en die volgen we samen op. Meestal evalueren we ze na ongeveer drie cycli. Is er dan geen verbetering, of worden je klachten erger, dan bespreken we de volgende stap met je huisarts of gynaecoloog.

Jouw osteopaat voor menstruatie- en cyclusklachten

Osteopaat Eefje Coomans AntwerpenEefje Coomans
Osteopaat D.O., Antwerpen (Eilandje)
Extra specialisatie in de menstruatiecyclus en de menopauze.

Boeken doe je met de gouden knop "Maak een afspraak" rechtsboven. Twijfel je of de osteopaat je kan helpen? Stuur ons een bericht via WhatsApp.

Veelgestelde vragen

Kan een osteopaat endometriose voelen of vaststellen?
Nee. Endometriose stelt een arts vast, met een gesprek, onderzoek en beeldvorming zoals een echografie of MRI.[2] De osteopaat kan wel signalen herkennen die erop wijzen, en je dan doorverwijzen.

Helpt een osteopaat bij menstruatiepijn?
Kleine studies vinden minder pijn na enkele osteopathische behandelingen, maar het bewijs is nog beperkt.[10][11] Bewegen en warmte zijn beter onderzocht; die krijg je er als advies bij.[7][8]

Kan een osteopaat mijn hormonen in balans brengen?
Dat beloven we niet. De osteopaat helpt je begrijpen welke hormonen bij je klachten kunnen meespelen, behandelt je bekken- en buikregio en geeft leefstijladvies. Is er sprake van een hormonale aandoening, zoals PMOS of een schildklierprobleem, dan verwijzen we je altijd door naar je huisarts.

Kan ik bij de osteopaat terecht met PCOS of PMOS?
Ja, naast je huisarts of specialist, die de diagnose stelt en je opvolgt. De richtlijn zet een gezonde levensstijl voorop.[3] Daarbij helpen we je met uitleg, beweging en behandeling van je klachten.

Helpt een osteopaat bij klachten in de menopauze?
De osteopaat kan helpen bij lichamelijke klachten zoals spanning en pijn, en geeft leefstijladvies. Voor opvliegers en stemming is cognitieve gedragstherapie het best onderzocht.[20] Je arts kan je ook hormonale of andere medicatie voorstellen.

Hoe herken je hormonale hoofdpijn, en in welke fase van je cyclus komt ze?
Hormonale hoofdpijn of migraine komt meestal rond het begin van je menstruatie, wanneer je oestrogeen daalt. Bij sommige vrouwen komt ze ook rond de eisprong, wanneer het oestrogeen even kort daalt. Ongeveer 60% van de vrouwen met migraine heeft migraine rond de menstruatie.[25] Houd een paar cycli bij wanneer je hoofdpijn hebt: valt die telkens rond hetzelfde moment, dan speelt je cyclus waarschijnlijk mee. Bespreek migraine ook met je huisarts; er bestaat medicatie die specifiek rond de menstruatie werkt. Krijg je plots de hevigste hoofdpijn die je ooit had, of hoofdpijn met verlamming, verwardheid of problemen met zien of spreken, bel dan meteen 112.

In welke fase van je cyclus ben je het meest moe?
Bij veel vrouwen in de week vóór de menstruatie. Vermoeidheid is een van de klachten van PMS.[1] Ben je de hele maand door uitgeput, laat dan je huisarts meekijken, bijvoorbeeld naar je ijzer of je schildklier.

Is nekpijn een symptoom van je menstruatie?
Niet rechtstreeks, maar sommige vrouwen hebben in de week voor hun menstruatie () meer hoofd-, nek- of rugpijn en spierspanning. In die fase schommelen je hormonen sterk. Vrouwen met PMS hebben meestal geen tekort aan hormonen, maar reageren gevoeliger op die normale schommelingen.[1] Hoe dat precies tot meer spierspanning leidt, is nog niet goed onderzocht. Komt het elke maand terug, noteer het dan in je dagboek. De osteopaat kan ook die spanning behandelen. Is de pijn hevig of nieuw, laat ze dan eerst nakijken door je huisarts.

Kan stress je cyclus veranderen?
Ja. En stress is niet alleen mentaal: ook lichamelijke stress telt mee, zoals ziekte of ontstekingen, slecht slapen, zwaar trainen of te weinig eten. Bij stress maakt je lichaam stresshormonen aan. Die remmen de hormonen in je hersenen die je cyclus en je eisprong aansturen.[32] Je cyclus kan daardoor onregelmatig worden, je kan eerder of later ongesteld worden, en bij langdurige of zware stress kan je menstruatie zelfs wegvallen.[24][33] Ontspanning, ademhalingsoefeningen en voldoende eten en slapen kunnen helpen. Blijft je menstruatie drie maanden of langer weg, ga dan naar je huisarts.

Waarom is mijn cyclus ineens onregelmatig?
Stress, flink afvallen, veel sporten (zie ) en de jaren voor de overgang kunnen je cyclus doen veranderen.[24][27] Maar ook een zwangerschap, PMOS of een schildklierprobleem kunnen erachter zitten. Is je cyclus plots anders dan anders, laat dat dan eerst nakijken door je huisarts of gynaecoloog.

Waarom worden mijn menstruatieklachten erger als ik ouder word?
In de jaren voor de overgang (perimenopauze, vaak vanaf je veertigste) schommelen je hormonen meer. Je cyclus kan dan onregelmatiger worden en je bloedingen zwaarder.[27] Ook aandoeningen zoals adenomyose komen dan vaker aan het licht. Laat erger wordende klachten daarom altijd nakijken door je huisarts of gynaecoloog.

Kan een osteopaat helpen bij stress?
Misschien. Een recent overzicht van studies vond aanwijzingen dat osteopathische behandeling stress, angst en somberheid kan verminderen.[26] Het onderzoek ernaar is nog jong. Beperkt bewijs\* Traag ademen helpt je lichaam aantoonbaar tot rust te komen.[23] Bij zware stress of burn-out verwijzen we je ook door naar je huisarts of een psycholoog.

Wat zijn de nadelen van osteopathie?

  • Voor sommige technieken is het bewijs nog beperkt; dat zeggen we je eerlijk (zie hierboven).
  • Je kan na een behandeling een dag wat gevoelig of moe zijn.
  • Osteopathie wordt maar deels terugbetaald via de aanvullende verzekering. Lees meer over terugbetaling.
  • Een osteopaat vervangt geen arts. Daarom verwijzen we je door als dat nodig is.

Mag ik tijdens mijn menstruatie naar de osteopaat?
Ja. Voel je je er niet goed bij, dan verplaatsen we de afspraak gewoon.

Wordt osteopathie terugbetaald?
De meeste ziekenfondsen geven een tegemoetkoming via de aanvullende verzekering. Hoeveel, verschilt per ziekenfonds. Lees meer over terugbetaling.

Nagelezen door Eefje Coomans, osteopaat D.O. Laatst bijgewerkt: november 2026.

Wat betekenen de labels? Sterk bewijs: meerdere goede studies of overzichtsstudies komen tot hetzelfde besluit. Beperkt bewijs: er zijn weinig of kleine studies, of de resultaten spreken elkaar tegen; het kan helpen, maar zeker is het niet. Geen bewijs: goede studies vinden geen effect dat groter is dan een placebo, of er zijn nog geen goede studies. Geen bewijs betekent niet dat iets schadelijk is. We baseren ons op overzichtsstudies en richtlijnen die in 2019 of later verschenen.

Woordenlijst

Moeilijke woorden op deze pagina, in eenvoudige taal uitgelegd. De uitleg is in eigen woorden geschreven op basis van de vermelde bron.

Adenomyose

Het slijmvlies dat de binnenkant van de baarmoeder bekleedt, dringt binnen in de spierwand van de baarmoeder. Je menstruaties kunnen daardoor pijnlijker en zwaarder worden. Een arts stelt het vast met een echografie.

Bron: Harmsen MJ, et al. (2022)

Dysmenorroe

Pijnlijke menstruatie, meestal krampen in de onderbuik vlak voor of tijdens je regels. Zonder onderliggende aandoening heet het primaire dysmenorroe; door een aandoening zoals endometriose secundaire dysmenorroe.

Bron: Armour M, et al. (2019)

Eisprong (ovulatie)

Het moment, meestal ongeveer halverwege je cyclus, waarop een eitje vrijkomt uit je eierstok. Net daarvoor piekt je oestrogeen en daarna daalt het even.

Bron: Hickey M, et al. (2024)

Endometriose

Weefsel zoals het slijmvlies aan de binnenkant van de baarmoeder zit ook op plaatsen waar het niet hoort, zoals de eierstokken of het buikvlies. Dat kan veel pijn geven, vooral rond je menstruatie, en soms de vruchtbaarheid verminderen.

Bron: Becker CM, et al. (2022)

HPA-as (stress-as)

Het samenspel tussen je hersenen en je bijnieren dat je stressreactie regelt en stresshormonen zoals cortisol aanmaakt.

Bron: Meczekalski B, et al. (2022)

Insulineresistentie

Insuline is het hormoon dat je bloedsuiker regelt. Bij insulineresistentie werkt het minder goed in je cellen, waardoor je lichaam er meer van moet aanmaken. Het komt vaak voor bij PMOS.

Bron: Teede HJ, et al. (2023)

Luteale fase

De tweede helft van je cyclus, van de eisprong tot je menstruatie. Je lichaam maakt dan meer progesteron aan, dat vlak voor je menstruatie weer daalt.

Bron: ACOG Committee on Clinical Practice Guidelines–Gynecology. (2023)

Nervus vagus

De tiende hersenzenuw. Hij loopt van je hersenstam tot diep in je buik en stuurt signalen heen en terug tussen je hersenen en organen zoals je hart, longen en darmen. Hij helpt bij rust, herstel en vertering.

Bron: Wang Y, et al. (2025)

Perimenopauze

De jaren vóór je laatste menstruatie, waarin je hormonen schommelen. Je cyclus wordt onregelmatig en je kunt opvliegers, slechter slapen of stemmingswisselingen krijgen. De menopauze is je laatste menstruatie; je weet pas achteraf dat ze het was, na een jaar zonder regels.

Bron: Davis SR, et al. (2023), Hickey M, et al. (2024)

PMDD (premenstruele dysfore stoornis)

Een zware vorm van premenstruele klachten. In de week voor je menstruatie voel je je zo somber, angstig of prikkelbaar dat het je werk, relaties of dagelijks leven verstoort. Na het begin van je menstruatie verdwijnt het.

Bron: ACOG Committee on Clinical Practice Guidelines–Gynecology. (2023)

PMOS (vroeger PCOS)

Een veelvoorkomende hormonale aandoening met onder meer een onregelmatige of uitblijvende cyclus, soms meer haargroei of acne, en vaak insulineresistentie. In 2026 kreeg ze een nieuwe naam, omdat het om meer gaat dan cysten op de eierstokken.

Bron: Teede HJ, et al. (2023), Teede HJ, et al. (2026)

PMS (premenstrueel syndroom)

Lichamelijke en mentale klachten die telkens in de dagen vóór je menstruatie opduiken en kort na het begin ervan verdwijnen, zoals een opgeblazen gevoel, gevoelige borsten, vermoeidheid of prikkelbaarheid.

Bron: ACOG Committee on Clinical Practice Guidelines–Gynecology. (2023)

Relatief energietekort in de sport (Relative Energy Deficiency in Sport, RED-S)

Je lichaam krijgt minder energie binnen dan je verbruikt, bijvoorbeeld door veel sporten, te weinig eten of allebei. Je lichaam zet dan functies die niet strikt nodig zijn op een laag pitje, ook je cyclus: je maakt minder oestrogeen aan, je eisprong valt weg en je cyclus wordt onregelmatig of stopt. Op lange termijn worden je botten zwakker.

Bron: Mountjoy M, et al. (2023)

Viscerale therapie

Zachte handgrepen op en rond de buikorganen, zoals darmen, lever en baarmoeder.

Bron: da Silva FC, et al. (2023)

Vulvodynie

Aanhoudende pijn of een branderig gevoel aan de vulva, langer dan drie maanden, zonder duidelijke oorzaak zoals een infectie.

Bron: Calafiore D, et al. (2024)

Bronnen

  1. ACOG Committee on Clinical Practice Guidelines–Gynecology. Management of premenstrual disorders: ACOG Clinical Practice Guideline No. 7. Obstet Gynecol. 2023. doi:10.1097/AOG.0000000000005426 (PMID 37973069) [richtlijn]
  2. Becker CM, et al. ESHRE guideline: endometriosis. Hum Reprod Open. 2022. doi:10.1093/hropen/hoac009 (PMID 35350465) [richtlijn]
  3. Teede HJ, et al. Recommendations from the 2023 international evidence-based guideline for the assessment and management of polycystic ovary syndrome. Eur J Endocrinol. 2023. doi:10.1093/ejendo/lvad096 (PMID 37580861) [richtlijn]
  4. Teede HJ, et al. Polyendocrine metabolic ovarian syndrome, the new name for polycystic ovary syndrome: a multistep global consensus process. Lancet. 2026. doi:10.1016/S0140-6736(26)00717-8 (PMID 42119588) [consensus]
  5. Calafiore D, et al. Efficacy of rehabilitative techniques on pain relief in patients with vulvodynia: a systematic review and meta-analysis. Phys Ther. 2024. doi:10.1093/ptj/pzae054 (PMID 38564267) [meta-analyse]
  6. De Corte P, et al. Time to diagnose endometriosis: current status, challenges and regional characteristics. A systematic literature review. BJOG. 2025. doi:10.1111/1471-0528.17973 (PMID 39373298) [overzichtsstudie]
  7. Armour M, et al. Exercise for dysmenorrhoea. Cochrane Database Syst Rev. 2019. doi:10.1002/14651858.CD004142.pub4 (PMID 31538328) [Cochrane-overzicht]
  8. Armour M, et al. The effectiveness of self-care and lifestyle interventions in primary dysmenorrhea: a systematic review and meta-analysis. BMC Complement Altern Med. 2019. doi:10.1186/s12906-019-2433-8 (PMID 30654775) [meta-analyse]
  9. Li X, et al. Efficacy of non-pharmacological interventions for primary dysmenorrhoea: a systematic review and Bayesian network meta-analysis. BMJ Evid Based Med. 2024. doi:10.1136/bmjebm-2023-112434 (PMID 38242565) [netwerk-meta-analyse]
  10. Plathner M, Wolf L. Effectiveness of osteopathic treatment in women with primary dysmenorrhea: a randomised controlled trial. J Bodyw Mov Ther. 2025. doi:10.1016/j.jbmt.2025.01.041 (PMID 40325740) [RCT]
  11. Bonner PE, et al. Osteopathic manipulative treatment in dysmenorrhea: a systematic review. Cureus. 2024. doi:10.7759/cureus.52794 (PMID 38389612) [overzichtsstudie]
  12. González-Mena Á, et al. Treatment of women with primary dysmenorrhea with manual therapy and electrotherapy techniques: a systematic review and meta-analysis. Phys Ther. 2024. doi:10.1093/ptj/pzae019 (PMID 38366860) [meta-analyse]
  13. Li X, et al. A systematic review of exercise interventions on negative affect, pain, and fatigue in women with premenstrual syndrome. BMC Womens Health. 2026. doi:10.1186/s12905-025-04242-9 (PMID 41507956) [meta-analyse]
  14. Liu Y, et al. Efficacy of psychological interventions for premenstrual syndrome: a systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials. J Affect Disord. 2026. doi:10.1016/j.jad.2026.122264 (PMID 42448050) [meta-analyse]
  15. Robinson J, et al. Effect of nutritional interventions on the psychological symptoms of premenstrual syndrome in women of reproductive age: a systematic review of randomized controlled trials. Nutr Rev. 2025. doi:10.1093/nutrit/nuae043 (PMID 38684926) [overzichtsstudie]
  16. Starzec-Proserpio M, et al. Effectiveness of nonpharmacological conservative therapies for chronic pelvic pain in women: a systematic review and meta-analysis. Am J Obstet Gynecol. 2025. doi:10.1016/j.ajog.2024.08.006 (PMID 39142363) [meta-analyse]
  17. Mena-González A, et al. Effectiveness of physical therapy techniques and methods in the management of endometriosis symptoms: a systematic review with meta-analysis. Braz J Phys Ther. 2026. doi:10.1016/j.bjpt.2026.101620 (PMID 42308873) [meta-analyse]
  18. Xie M, et al. The effectiveness and safety of physical activity and exercise on women with endometriosis: a systematic review and meta-analysis. PLoS One. 2025. doi:10.1371/journal.pone.0317820 (PMID 39946383) [meta-analyse]
  19. van Reijn-Baggen DA, et al. Pelvic floor physical therapy for pelvic floor hypertonicity: a systematic review of treatment efficacy. Sex Med Rev. 2022. doi:10.1016/j.sxmr.2021.03.002 (PMID 34127429) [overzichtsstudie]
  20. Ye M, et al. Efficacy of cognitive therapy and behavior therapy for menopausal symptoms: a systematic review and meta-analysis. Psychol Med. 2022. doi:10.1017/S0033291721005407 (PMID 35199638) [meta-analyse]
  21. da Silva FC, et al. Effectiveness of visceral fascial therapy targeting visceral dysfunctions outcome: systematic review of randomized controlled trials. BMC Complement Med Ther. 2023. doi:10.1186/s12906-023-04099-1 (PMID 37525195) [overzichtsstudie]
  22. Yosri MM, et al. Effect of visceral manipulation on menstrual complaints in women with polycystic ovarian syndrome. J Osteopath Med. 2022. doi:10.1515/jom-2021-0255 (PMID 35488711) [RCT]
  23. Laborde S, et al. Effects of voluntary slow breathing on heart rate and heart rate variability: a systematic review and a meta-analysis. Neurosci Biobehav Rev. 2022. doi:10.1016/j.neubiorev.2022.104711 (PMID 35623448) [meta-analyse]
  24. Poitras M, et al. Bloody stressed! A systematic review of the associations between adulthood psychological stress and menstrual cycle irregularity. Neurosci Biobehav Rev. 2024. doi:10.1016/j.neubiorev.2024.105784 (PMID 38950686) [overzichtsstudie]
  25. Wang M, et al. Clinical differences between menstrual migraine and nonmenstrual migraine: a systematic review and meta-analysis of observational studies. J Neurol. 2023. doi:10.1007/s00415-022-11477-1 (PMID 36374351) [meta-analyse]
  26. Lorenz N, et al. Osteopathic manipulative treatment as a complementary and integrative approach to mitigate stress, anxiety, and depression: a systematic review. Explore (NY). 2026. doi:10.1016/j.explore.2025.103290 (PMID 41344287) [overzichtsstudie]
  27. Davis SR, et al. The 2023 Practitioner's Toolkit for Managing Menopause. Climacteric. 2023. doi:10.1080/13697137.2023.2258783 (PMID 37902335) [klinisch overzicht]
  28. Harmsen MJ, et al. Consensus on revised definitions of Morphological Uterus Sonographic Assessment (MUSA) features of adenomyosis: results of modified Delphi procedure. Ultrasound Obstet Gynecol. 2022. doi:10.1002/uog.24786 (PMID 34587658) [consensus]
  29. Mountjoy M, et al. 2023 International Olympic Committee's (IOC) consensus statement on Relative Energy Deficiency in Sport (REDs). Br J Sports Med. 2023. doi:10.1136/bjsports-2023-106994 (PMID 37752011) [consensus]
  30. Hickey M, et al. An empowerment model for managing menopause. Lancet. 2024. doi:10.1016/S0140-6736(23)02799-X (PMID 38458214) [klinisch overzicht]
  31. Wang Y, et al. Vagus nerve and gut-brain communication. Neuroscientist. 2025. doi:10.1177/10738584241259702 (PMID 39041416) [overzicht]
  32. Meczekalski B, et al. Stress, kisspeptin, and functional hypothalamic amenorrhea. Curr Opin Pharmacol. 2022. doi:10.1016/j.coph.2022.102288 (PMID 36103784) [overzicht]
  33. Saadedine M, et al. Functional hypothalamic amenorrhea: recognition and management of a challenging diagnosis. Mayo Clin Proc. 2023. doi:10.1016/j.mayocp.2023.05.027 (PMID 37661145) [klinisch overzicht]
  34. Endicott J, Nee J, Harrison W. Daily Record of Severity of Problems (DRSP): reliability and validity. Arch Womens Ment Health. 2006. doi:10.1007/s00737-005-0103-y (PMID 16172836) [validatiestudie; het officiële dagboek, oudere bron als referentie voor het instrument]